Anodes controleren en vervangen: bescherm je boot tegen corrosie

Wat galvanische corrosie is

Metalen zijn niet allemaal even edel. Zet je twee verschillende metalen samen in een geleidende vloeistof en verbind je ze elektrisch met elkaar, dan ontstaat er een klein spanningsverschil, net als in een batterij. Het minst edele metaal wordt daarbij de anode en staat langzaam metaaldeeltjes af aan het water. Het edeler metaal, de kathode, blijft juist gespaard. Dit proces heet galvanische corrosie, en op een boot is het volop aanwezig omdat schroef, as, staartstuk en beslag vaak uit verschillende metalen bestaan zoals brons, roestvast staal en aluminium.

Water is de geleider die het geheel op gang brengt, en niet elk water is even agressief. Zout water geleidt veel beter dan zoet water, waardoor galvanische corrosie in zee en op brak water sneller en heftiger verloopt dan in een zoete plas of rivier. Ook temperatuur, vervuiling en stroming spelen mee. Zonder bescherming kan het onedelste onderdeel onder water, vaak een aluminium staartstuk of een bronzen deel, binnen enkele seizoenen zichtbaar worden aangetast. Precies dat wil je voorkomen, en daar komen opofferingsanodes in beeld.

Wat opofferingsanodes doen

Een opofferingsanode is een blok van een heel onedel metaal, meestal zink, aluminium of magnesium. Dat blok is nog minder edel dan alle metalen aan je boot die onder water staan. Door de anode elektrisch te verbinden met de te beschermen delen, wordt zij bewust het onedelste onderdeel van het geheel. Daardoor vreet de anode als eerste weg en blijven schroef, as en staartstuk gespaard zolang er nog anode over is. Vandaar de naam opofferingsanode: het blok offert zich op voor de rest.

Je herkent een werkende anode aan het feit dat hij langzaam kleiner wordt en er ruw, dof en aangevreten uitziet. Dat is geen defect maar precies de bedoeling. Deze vorm van bescherming heet kathodische bescherming, omdat de kwetsbare metalen als kathode worden beschermd. Een anode die na een heel seizoen nog gaaf en glad is, doet waarschijnlijk zijn werk niet, bijvoorbeeld door slecht contact of het verkeerde materiaal.

Een anode die na een heel seizoen nog gaaf en glad is, is vaak geen goed teken maar een waarschuwing.

Waar de anodes zitten

Anodes zitten overal waar kwetsbaar metaal permanent onder water staat. Op de ene boot zijn het er een paar, op de andere een stuk of tien. Bij een buitenboordmotor en een hekaandrijving zijn ze meestal goed zichtbaar; bij een boot met een vaste schroefas zitten ze verspreid langs de aandrijflijn en de romp.

• Staartstuk van de buitenboordmotor: vaak een plaat- of ringanode onder de anti-ventilatieplaat en soms een blokje in de trimhoek.
• Hekaandrijving of sterndrive: meerdere anodes op het onderwaterhuis, de trimvinnen en rond de schroef.
• Schroefas: een ringanode die met bouten om de as wordt geklemd, vlak voor de schroef of de asbeugel.
• Schroef en schroefnaaf: sommige schroeven hebben een eigen kleine anode, bijvoorbeeld in de naaf van een klapschroef.
• Trimcilinders en trimvinnen: kleine anodes die deze aluminium delen beschermen.
• Romp en motorblok: een romp- of kielanode voor stalen en aluminium boten, en inwendige potloodanodes in de koeling of warmtewisselaar van een ingebouwde motor.

Maak bij het uit het water halen een rondje langs al deze plekken en noteer welke anodes je boot heeft, welk type en welke maat. Zo weet je bij de volgende controle precies wat je moet nakijken en kun je op tijd de juiste vervangers inslaan. Vergeet de inwendige anodes van een ingebouwde motor niet; die zie je niet, maar ze beschermen de koeling van binnenuit.

Welk materiaal kies je?

Het materiaal van de anode moet passen bij het water waarin je vaart. Kies je verkeerd, dan werkt de anode niet goed of vreet hij juist veel te snel weg. Er zijn drie gangbare materialen, elk met een eigen thuiswater.

Zink, aluminium of magnesium

• Zink is het klassieke materiaal voor zout water. In zoet water vormt zink een witte, isolerende laag waardoor het na verloop van tijd stopt met werken; voor zoet water is zink dus ongeschikt.
• Aluminium is de veelzijdige allrounder. Het werkt in zout en brak water en ook in zoet water, geeft per kilo doorgaans meer bescherming dan zink en raakt niet zo snel geïsoleerd. Steeds meer fabrikanten adviseren aluminium als standaard.
• Magnesium is het meest actieve materiaal en juist bedoeld voor zoet water, waar het ook in slecht geleidend water nog goed beschermt. In zout water vreet magnesium veel te snel weg en kan het tot overbescherming leiden, dus daar hoort het niet thuis.

Twijfel je, dan is aluminium in de meeste gevallen de veiligste allrounder, zeker als je zowel op zout als op zoet water komt. Meng nooit verschillende anodematerialen op dezelfde boot en volg bij een staartstuk of hekaandrijving het advies van de fabrikant, want sommige aluminium aandrijvingen vragen om een specifiek type. Vaar je met een trailerbare boot afwisselend op zee en op het binnenwater, dan is één set aluminium anodes meestal praktischer dan telkens wisselen.

Anodes controleren

Controleer je anodes minstens een keer per seizoen, het handigst wanneer de boot toch uit het water is voor de winterstalling of een onderhoudsbeurt. Je beoordeelt daarbij twee dingen: hoeveel materiaal er nog over is en of de anode nog echt contact maakt en werkt.

• Kijk hoeveel er is weggevreten. Een gangbare richtlijn is om een anode te vervangen zodra ongeveer de helft is verdwenen; wacht je tot hij helemaal op is, dan staan je schroef en as onbeschermd.
• Let op een dikke, harde witte aanslag. Een dun laagje witte uitslag kan normaal zijn, maar een harde, isolerende korst wijst op passivering: de anode ziet er dan nog heel uit maar werkt niet meer.
• Controleer of de anode stevig vastzit en goed contact maakt. Een losse of half weggevreten bevestiging betekent slecht elektrisch contact en dus weinig bescherming.
• Vergelijk met vorige keren. Vreet een anode ineens veel sneller weg dan normaal, dan kan er iets aan de hand zijn met dwaalstromen of de elektrische installatie.

Een anode die gelijkmatig en rustig wegvreet, is een goed teken: hij doet zijn werk. Verdwijnt er juist niets, dan is er waarschijnlijk geen goed contact of is het materiaal verkeerd gekozen. Verdwijnt er extreem veel in korte tijd, dan is nader onderzoek verstandig.

Anodes stap voor stap vervangen

Anodes vervangen is een klus die veel booteigenaren zelf kunnen, mits de boot veilig op de kant staat. Het draait om goed contact tussen kaal metaal en kaal metaal, meer geheim zit er niet achter. Werk droog en zorg dat je de juiste, passende anode en het juiste bevestigingsmateriaal bij de hand hebt.

1. 1

   Boot op de kant en anode opsporen

   Haal de boot uit het water en zet hem veilig op een bok, stelling of trailer. Zoek alle anodes op en noteer per stuk het type en de maat, zodat je straks de juiste vervanger monteert.

2. 2

   Oude anode losmaken

   Draai de bevestigingsbouten of schroeven los en verwijder de oude anode. Zitten de bouten vast door corrosie, gebruik dan kruipolie en passend gereedschap zodat je de draad of het onderdeel niet beschadigt.

3. 3

   Contactvlak schoon en blank maken

   Maak het montagevlak volledig schoon tot kaal, blank metaal. Verwijder oude anoderesten, corrosie, verf, wax en antifouling, want alleen op blank metaal maakt de nieuwe anode goed elektrisch contact.

4. 4

   Nieuwe anode monteren

   Plaats de nieuwe anode direct op het blanke metaal en draai de bevestiging stevig aan voor goed metaal-op-metaal contact. Gebruik passend, bij voorkeur roestvast bevestigingsmateriaal en vervang beschadigde bouten.

5. 5

   Contact controleren en afwerken

   Controleer of de anode goed vastzit en nergens is overgeschilderd. Schilder of wax nooit over de anode zelf; het omringende oppervlak mag je wel afwerken, maar houd het anodevlak altijd kaal.

Veelgemaakte fouten

De meeste problemen met anodes komen niet door de anode zelf, maar door hoe ermee wordt omgegaan. Dit zijn de fouten die we het vaakst tegenkomen.

• Over de anode heen schilderen, waxen of antifoulen. Een bedekte anode is geïsoleerd en beschermt niets, hoe nieuw hij ook is.
• Het verkeerde materiaal kiezen voor het watertype, zoals zink in zoet water dat passiveert, of magnesium in zout water dat veel te snel wegvreet.
• Slecht elektrisch contact door verf, antifouling of corrosie onder de anode, of door een losse bevestiging. Zonder goed contact kan de anode zijn werk niet doen.
• De anode te lang laten zitten. Is hij helemaal weggevreten, dan begint de aantasting van je schroef, as en staartstuk pas echt.
• Verschillende anodematerialen door elkaar gebruiken op dezelfde boot, waardoor de bescherming onvoorspelbaar wordt.

Bijna al deze fouten kosten je uiteindelijk duurdere onderdelen dan de anode zelf. Een setje anodes is goedkoop vergeleken met een aangevreten staartstuk of schroef; voor een indicatie van de kosten van onderdelen en onderhoud kun je op onze kostenpagina terecht. De moeite van goed monteren en op tijd vervangen verdient zich dus dubbel terug.

Dwaalstromen en galvanische isolatie

Naast de natuurlijke galvanische corrosie bestaat er ook corrosie door dwaalstromen. Die wordt niet veroorzaakt door verschillende metalen, maar door een elektrische stroom die van buitenaf door je boot en het water loopt, bijvoorbeeld door een fout in de bedrading of via de walstroomaansluiting in een jachthaven. Dwaalstroomcorrosie kan agressiever zijn dan gewone galvanische corrosie en kan anodes in korte tijd opvreten.

In een haven met walstroom zijn boten vaak via de aarde met elkaar verbonden, waardoor ze elektrisch op elkaar kunnen inwerken. Een galvanische isolator of een scheidingstransformator kan die ongewenste gelijkstroom tegenhouden zonder de veiligheidsaarde te onderbreken. Merk je dat je anodes onverklaarbaar snel verdwijnen, dan is dat een signaal om de installatie en de walstroom eens goed te laten nakijken. Dwaalstromen opsporen is echt specialistenwerk, want een verkeerd aangepakte aarde kan gevaarlijk zijn.

Wanneer schakel je een vakman in?

Anodes zelf controleren en de zichtbare exemplaren vervangen is voor veel booteigenaren goed te doen. Toch zijn er situaties waarin je er beter een vakman bij haalt.

• Je anodes vreten extreem snel weg en je vermoedt dwaalstromen of een fout in de elektrische installatie.
• Je hebt een ingebouwde motor met inwendige potlood- of koelanodes die je lastig zelf bereikt.
• Je twijfelt over het juiste materiaal, de bevestiging of het aardings- en bondingsysteem van je boot.
• Je hebt een aluminium hekaandrijving of staartstuk waarvoor de fabrikant een specifiek anodetype en montage voorschrijft.
• Je koopt een tweedehands boot en wilt de staat van de anodes en het onderwaterschip laten meenemen in de keuring.

Een vakman kan met metingen vaststellen of je bescherming werkt zoals het hoort en of er sprake is van dwaalstromen. Dat is niet alleen goed voor je onderdelen, maar ook voor je gemoedsrust: je weet dan zeker dat de stille strijd onder je waterlijn in jouw voordeel wordt beslecht. Wil je dit uitbesteden, dan vind je via BootVakman een vakman bij jou in de buurt.