Bougies vervangen bij je bootmotor: stap voor stap

Wat doen bougies en waarom slijten ze?

Een bougie zet de ontsteking in gang. Op het juiste moment springt er tussen de middenelektrode en de massa-elektrode een vonk over, en die vonk ontsteekt het samengeperste mengsel van benzine en lucht in de cilinder. Om de vonk te laten overspringen, jaagt de bobine een hoge spanning door de bougie; de vonk overbrugt daarbij het kleine spleetje tussen de elektroden, de elektrodenafstand. Gebeurt dat bij elke arbeidsslag opnieuw en op het juiste moment, dan loopt de motor rond en levert hij vermogen.

Die vonk vraagt zijn tol. Bij elke ontsteking brandt er een heel klein beetje van de elektroden weg, waardoor ze na verloop van tijd afronden en de elektrodenafstand langzaam groter wordt. Een grotere afstand vraagt een hogere spanning om nog over te springen, en op een gegeven moment lukt dat niet meer betrouwbaar: de vonk wordt zwakker of slaat af en toe over. Daar komt vervuiling bij. Verbrandingsresten, roet, olie en brandstofresten slaan neer op de punt van de bougie en vormen een isolerend laagje dat de vonk kortsluit of verzwakt. Hitte, druk en trillingen doen de rest. Een bougie is dus een slijtdeel: ook een goede bougie is ooit op, en een vervuilde of versleten bougie kost je startgemak, vermogen en brandstof. Op een boot komt daar de vochtige, vaak zoute omgeving bij, die de bougies, kabels en doppen extra belast.

Symptomen van slechte bougies

Slechte bougies kondigen zich meestal geleidelijk aan. De volgende signalen wijzen vaak (mede) op versleten of vervuilde bougies:

• Moeilijk starten: de motor slaat pas na meerdere pogingen aan, of wil koud bijna niet starten, omdat de zwakke vonk het mengsel niet vlot ontsteekt.
• Onregelmatig stationair lopen: de motor loopt onrustig, schommelt in toeren of dreigt bij stationair toerental af te slaan.
• Haperen en vermogensverlies bij gas geven: de motor reageert traag, valt terug of 'stottert' als je gas geeft en trekt niet meer door zoals je gewend bent.
• Hoger brandstofverbruik: een zwakke of overslaande vonk verbrandt het mengsel onvolledig, waardoor je meer brandstof nodig hebt voor hetzelfde resultaat.
• Overslag en trillingen: bij meerdere cilinders kan een enkele slechte bougie een cilinder laten 'missen', wat je voelt als trillen en hoort als een ongelijk loopgeluid.

Belangrijk is dat deze symptomen ook andere oorzaken kunnen hebben, zoals oude of natte brandstof, een vervuilde carburateur of een probleem in de ontsteking. Bougies zijn alleen goedkoop en makkelijk te controleren, dus het is logisch om daar te beginnen. Uit de bougie zelf lees je bovendien vaak af of er meer aan de hand is.

Een bougie lezen: wat de kleur je vertelt

Een uitgedraaide bougie is een klein logboek van je motor. De kleur en de aanslag op de punt vertellen je niet alleen iets over de bougie, maar over de hele verbranding. Laat de motor eerst normaal warmdraaien en onder belasting lopen voordat je 'leest', want een bougie die alleen stationair heeft gedraaid, geeft een vertekend beeld. Vergelijk wat je ziet met het volgende overzicht:

De juiste bougie kiezen

De veiligste keuze is simpel: de bougie die de fabrikant voor jouw motor voorschrijft. Dat type staat in de handleiding en vaak op een sticker onder de kap, met een merk- en typeaanduiding. Wil je begrijpen waaróm juist dat type is voorgeschreven, dan draait het om drie dingen: de warmtegraad, de elektrodenafstand en het elektrodemateriaal.

Warmtegraad

De warmtegraad zegt hoe snel de bougiepunt zijn warmte afgeeft aan de cilinderkop. Een 'koude' bougie voert warmte snel af en is bedoeld voor motoren die hard en onder hoge belasting werken; een 'warme' bougie houdt meer warmte vast en verbrandt zo zijn eigen aanslag, wat past bij lichter belaste motoren. Kies je een te warme bougie, dan kan de punt oververhitten en ongewenste zelfontbranding (voorontsteking) veroorzaken, met een witte, soms beschadigde bougie als gevolg. Een te koude bougie blijft juist te koel, loopt vol roet en gaat overslaan. Juist bootmotoren draaien vaak langdurig onder flinke belasting, dus de voorgeschreven warmtegraad luistert nauw. Wijk hier niet op eigen houtje van af.

Elektrodenafstand

De elektrodenafstand is het spleetje waar de vonk overheen springt. Is die te klein, dan wordt de vonk zwak en vervuilt de bougie snel; is die te groot, dan is er meer spanning nodig, waardoor de motor onder belasting kan gaan overslaan en slechter start. De juiste afstand staat in de handleiding en controleer je met een voelermaat (bougievoeler). Veel koperen bougies stel je zo nodig bij door de massa-elektrode voorzichtig een tikje te buigen, nooit de middenelektrode. Let op: veel platina- en iridiumbougies komen op de juiste afstand uit de doos en hebben een fijne, kwetsbare elektrode die je beter niet verbuigt; controleer die dus alleen heel voorzichtig.

Koper versus edelmetaal

Tot slot het elektrodemateriaal. Klassieke bougies hebben een nikkel-elektrode met koperen kern, kortweg 'koperen' bougies. Ze geleiden goed en zijn goedkoop, maar de wat dikkere elektrode slijt sneller, dus je vervangt ze vaker. Bougies met platina of iridium (edelmetaal) hebben een fijnere, hardere punt die minder spanning vraagt en veel langer meegaat, maar ze zijn duurder. Voor de meeste booteigenaren is het advies simpel: volg het type en de warmtegraad die de fabrikant voorschrijft, en 'upgrade' niet zomaar naar iridium omdat het beter klinkt. De juiste warmtegraad, de juiste lengte van de schroefdraad en of er een ontstoorde (weerstands-)bougie nodig is, wegen zwaarder dan het metaal. Twijfel je over het juiste type, houd dan de oude bougie of de handleiding bij de hand in de winkel.

Bougies vervangen: stap voor stap

1. 1

   Motor koud en veilig stellen

   Laat de motor volledig afkoelen en trek de bougiekabels los, aan de rubberen dop en niet aan de kabel zelf. Zo kan de motor niet starten terwijl je bezig bent. Werk droog en met schone handen.

2. 2

   Juiste gereedschap en bougies klaarleggen

   Leg de voorgeschreven nieuwe bougies klaar, samen met een passende bougiesleutel of bougiedop (vaak met rubberen inzet om de bougie vast te houden), een voelermaat en bij voorkeur een momentsleutel. Controleer of type en warmtegraad kloppen met de handleiding.

3. 3

   Rond de bougie schoonmaken

   Blaas of veeg vuil, zand en zout rond de bougievoet weg voordat je losdraait. Vuil dat anders in de open cilinder valt, kan schade geven. Werk bij meerdere cilinders een bougie tegelijk af, dan verwissel je nooit per ongeluk de kabels.

4. 4

   Oude bougie uitdraaien, niet forceren

   Draai de bougie met de bougiesleutel voorzichtig los. Loopt hij zwaar of 'knarst' het, forceer dan niet: de schroefdraad in een aluminium kop beschadigt snel en een bougie kan zelfs afbreken. Laat een vastzittende bougie bij twijfel door een vakman verwijderen.

5. 5

   De oude bougie lezen

   Bekijk de uitgedraaide bougie voordat je hem weglegt. De kleur en de aanslag vertellen je of de verbranding klopt (zie de sectie over het lezen van een bougie). Zo weet je meteen of er meer aandacht nodig is dan alleen een nieuwe bougie.

6. 6

   Elektrodenafstand controleren

   Controleer bij de nieuwe bougie de elektrodenafstand met de voelermaat en vergelijk die met de waarde uit de handleiding. Klopt hij niet en gaat het om een koperen bougie, buig dan uiterst voorzichtig de massa-elektrode bij. Fijne iridium- of platinapunten laat je met rust.

7. 7

   Anti-seize met mate (indien voorgeschreven)

   Sommige fabrikanten adviseren een heel dun laagje anti-seize op de schroefdraad tegen vastroesten, andere raden het juist af omdat de bougie al gecoat is. Volg de handleiding. Gebruik je het wel, breng dan een minieme hoeveelheid alleen op de schroefdraad aan, nooit op de elektrode of de punt, en houd er rekening mee dat je dan iets minder moet aandraaien.

8. 8

   Handvast indraaien tegen kruisdraad

   Draai de nieuwe bougie eerst met de hand in, zonder sleutel. Zo voel je meteen of hij netjes pakt en voorkom je kruisdraad in de zachte aluminium kop. Loopt hij vanaf het begin stroef, draai dan terug en begin opnieuw.

9. 9

   Op koppel vastzetten, of handvast plus kwartslag

   De zekerste methode is aandraaien met een momentsleutel op het koppel uit de handleiding. Heb je die niet, draai de bougie dan handvast tot hij op zijn afdichting zit en geef daarna ongeveer een kwartslag extra bij een bougie met afdichtring. Bougies met een conische zitting vragen beduidend minder, ongeveer een zestiendeslag. Te vast is net zo schadelijk als te los.

10. 10

    Kabels terug en testen met koelwater

    Druk de bougiekabel er weer stevig op, opnieuw een cilinder tegelijk zodat de volgorde klopt. Start de motor pas daarna, en altijd met koelwater: met de staart in het water of met spoelmuffs. Luister of hij gelijkmatig loopt en controleer of de koelwaterstraal er is.

Een setje bougies is een van de goedkoopste onderdelen van je motor, maar wel degene die bepaalt of hij de eerste keer aanslaat.

Interval en aandachtspunten per motortype

Hoe vaak je bougies vervangt, hangt af van het type bougie, de motor en het aantal draaiuren dat je maakt. De handleiding van je motor is leidend; veel fabrikanten koppelen vervanging aan een aantal draaiuren of aan een vast onderhoudsinterval van een of twee seizoenen. Als praktische vuistregel controleer je de bougies elk voorjaar bij de beurt en vervang je ze op tijd in plaats van te laat: ze zijn goedkoop, en een frisse set voorkomt startproblemen op het water. Koperen bougies vervang je doorgaans vaker dan platina of iridium, die langer meegaan. Vaar je in een zoute of vochtige omgeving, controleer dan ook de bougiekabels en -doppen, want daar slaat corrosie graag toe.

Aandachtspunten tweetakt

Een tweetakt verbrandt olie mee met de brandstof, waardoor de bougies sneller vervuilen en olie- of roetaanslag krijgen. Controleer ze daarom wat vaker. Krijg je steevast natte, zwarte bougies, kijk dan kritisch naar de mengverhouding (te veel olie), naar oude brandstof en naar de afstelling. Gebruik exact de voorgeschreven bougie met de juiste warmtegraad, want een tweetakt is gevoelig voor een verkeerde warmtegraad.

Aandachtspunten viertakt

Een viertakt verbrandt schoner, dus de bougies gaan doorgaans langer mee. Juist daarom is een zwarte, olieachtige bougie op een viertakt een veelzeggend signaal: olie hoort niet in de verbrandingsruimte te komen. Zie je dat, denk dan aan olieverbruik door versleten zuigerveren of klepafdichtingen, en niet alleen aan de bougie zelf. Een enkele afwijkende bougie tussen schone exemplaren wijst bovendien op een probleem in die ene cilinder.

Qua kosten valt het onderdeel reuze mee: een koperen bougie kost grofweg € 3 tot € 10 en een iridiumbougie zo'n € 12 tot € 30 per stuk, afhankelijk van merk en motortype. Het is daarmee een van de goedkoopste onderhoudsklussen die je zelf kunt doen. Laat je de bougies bij de jaarbeurt door de werf meenemen, dan verdwijnt de arbeid meestal in het totaal van de beurt. Twijfel je over het type, het interval of de staat van je ontsteking, leg het dan voor aan een BootVakman bij jou in de buurt.