Tweetakt of viertakt buitenboordmotor: wat kies je?

Hoe werken tweetakt en viertakt?

Het verschil zit in het aantal slagen dat de zuiger maakt om één keer arbeid te leveren. Een viertakt doorloopt vier slagen (inlaat, compressie, arbeid en uitlaat), verdeeld over twee omwentelingen van de krukas. Een tweetakt combineert die functies en levert arbeid bij elke omwenteling, dus twee keer zo vaak. Daardoor kan een tweetakt bij hetzelfde gewicht meer vermogen leveren en is de constructie eenvoudiger, met minder bewegende delen. De keerzijde is dat de in- en uitlaat elkaar deels overlappen, waardoor er altijd wat onverbrande brandstof mee naar buiten glipt. Dat verklaart in één keer waarom een klassieke tweetakt lichter en pittiger aanvoelt, maar ook dorstiger is en meer vervuilt.

Waar de smering het grote verschil maakt

Het belangrijkste praktische onderscheid voor de gebruiker zit in de smering. Een viertakt heeft, net als een automotor, een apart oliecarter: de motorolie is gescheiden van de brandstof en wordt periodiek ververst. Een tweetakt heeft dat gescheiden systeem niet en smeert zichzelf met olie die door de brandstof is gemengd. Die olie verbrandt grotendeels mee. Bij oudere motoren meng je die olie zelf vooraf in de tank (premengen); bij veel latere tweetakten doet een oliepomp dat automatisch vanuit een apart olietankje. Dit ene verschil werkt door in het gebruiksgemak, de uitstoot en het onderhoud, en daar komen we verderop op terug.

Gewicht, verbruik, geluid en trilling

Op de belangrijkste praktische punten lopen de twee typen duidelijk uiteen. Onderstaande tabel vat de algemene verschillen samen; houd er wel rekening mee dat een moderne tweetakt met directe brandstofinspuiting een deel van de oude nadelen heeft weggewerkt en dus dichter bij de viertakt komt.

In de praktijk merk je die verschillen op de volgende manieren.

• Gewicht: een lichtere tweetakt is prettig als je de motor vaak van de boot tilt, op een beugel hangt of in de auto meeneemt; dat scheelt zomaar enkele kilo's die je met de hand moet dragen.
• Verbruik: een viertakt haalt meer kilometers uit dezelfde liter, wat op langere tochten of bij veel draaiuren flink in de brandstofkosten scheelt.
• Geluid en trilling: een viertakt loopt merkbaar rustiger en stiller, wat comfortabeler is bij langdurig varen en minder vermoeiend op het water.
• Karakter: een tweetakt reageert direct en fel op gas, wat sommige vaarders juist waarderen bij licht en sportief gebruik.

Smering: mengsmering of aparte olie?

Hier zit voor veel booteigenaren het grootste verschil in het dagelijkse gebruik. Bij een viertakt tank je gewoon benzine en houd je het oliepeil in de gaten, precies zoals bij een auto; de olie ververs je met een vaste tussenpoos. Bij een tweetakt moet er olie bij de brandstof. Bij premengende motoren meng je die zelf in de juiste verhouding voordat je gaat varen; bij motoren met oliepomp (vaak aangeduid als autolube of VRO) vult de motor de olie automatisch bij vanuit een apart tankje, en hoef je alleen dat tankje op peil te houden.

De mengverhouding staat op de motor of in het handboek voorgeschreven en verschilt per motor, bijvoorbeeld 1:50 of 1:100 (respectievelijk één deel olie op vijftig of honderd delen benzine). Gebruik altijd echte buitenboordmotorolie die geschikt is voor watergekoelde tweetakten (herkenbaar aan de aanduiding TC-W3) en meng zorgvuldig af. Te veel olie geeft rook, roetaanslag en verlies van vermogen; te weinig olie is veel gevaarlijker, want dan draait de motor zonder voldoende smering en kan hij vastlopen.

Aanschaf, onderhoud en betrouwbaarheid

Nieuw kopen betekent tegenwoordig vrijwel altijd een viertakt. Door strengere uitstootnormen worden er in Europa nauwelijks nog nieuwe tweetakten verkocht, op enkele schone directinjectiemodellen na. Een nieuwe viertakt is bij aanschaf doorgaans wat duurder dan een vergelijkbare tweetakt vroeger was, doordat de motor complexer is. De prijs loopt sterk op met het vermogen: een kleine hulpmotor van een paar pk kost nieuw grofweg enkele honderden tot ruim tweeduizend euro, terwijl zwaardere blokken al snel vele duizenden euro's kosten.

Op de tweedehandsmarkt liggen de kaarten anders. Juist omdat de vraag naar tweetakten is afgenomen, zijn oudere exemplaren vaak goedkoop te vinden, soms voor een paar honderd euro. Dat maakt een gebruikte tweetakt aantrekkelijk als voordelige hulp- of reservemotor. Let bij tweedehands wel goed op de staat: vraag naar draaiuren en onderhoudshistorie, controleer de compressie en laat bij twijfel een vakman meekijken.

In het onderhoud zijn de rollen deels omgedraaid. Een tweetakt heeft geen motorolie en oliefilter om te verversen en geen kleppen om af te stellen, waardoor een beurt op die punten eenvoudiger en soms goedkoper is. Een viertakt vraagt juist wél periodiek verse motorolie, een oliefilter en op termijn controle van de klepspeling, maar staat bekend als schoon en trouw draaiend bij net onderhoud. De grote gedeelde kostenposten, zoals de impeller, de bougies, de anodes en de staartolie, gelden voor beide typen. Reken voor een jaarbeurt bij de werf grofweg op enkele honderden euro's; de precieze opbouw lees je in onze kostenwijzer.

Qua betrouwbaarheid zijn beide typen bij goed onderhoud honkvast. Een tweetakt is mechanisch simpel en daardoor makkelijk te doorgronden en te repareren, wat monteurs en zelfsleutelaars waarderen. Voor gangbare oudere tweetakten zijn slijtdelen als bougies, impellers en pakkingen doorgaans nog goed verkrijgbaar, al kunnen specifieke onderdelen voor zeldzame of zeer oude blokken lastiger te vinden zijn. Viertakten van de grote merken worden volop nieuw verkocht, dus daarvoor is de onderdelenvoorziening ruim en toekomstvast. Voor beide geldt: hoe bekender het merk en model, hoe makkelijker je aan onderdelen en kennis komt.

Uitstoot en regelgeving

Op het gebied van uitstoot is het verschil groot, en dat heeft gevolgen voor de regelgeving. Bij een klassieke tweetakt met carburateur verdwijnt een deel van de brandstof-oliemengeling onverbrand via de uitlaat, wat zorgt voor de kenmerkende blauwe rook, een olieachtige geur en vervuiling van het water. Een viertakt verbrandt schoner en stoot beduidend minder onverbrande koolwaterstoffen uit. Moderne tweetakten met directe inspuiting zitten daar tussenin: die spuiten de brandstof pas in nadat de uitlaatpoort dicht is, waardoor het overslaan van onverbrande brandstof grotendeels wordt voorkomen.

Door strengere Europese uitstootnormen voor pleziervaartuigmotoren (vastgelegd in de Recreational Craft Directive) zijn vervuilende carburateurtweetakten uit het nieuwe aanbod verdwenen; nieuw verkochte buitenboordmotoren zijn vrijwel allemaal viertakt of schone directinjectie. Een bestaande, oudere tweetakt mag je in de regel gewoon blijven gebruiken, maar houd rekening met lokale regels: op sommige binnenwateren en in bepaalde natuurgebieden gelden beperkingen voor vervuilende of luidruchtige motoren. Wil je zeker weten wat op jouw vaarwater is toegestaan, ga dan af op de plaatselijke voorschriften van de waterbeheerder.

Keuzehulp: wanneer welke?

Er is geen absolute winnaar; er is alleen de motor die bij jouw manier van varen past. De volgende richtlijnen helpen je kiezen.

Kies eerder een tweetakt als...

• Je een lichte, simpele hulp- of reservemotor zoekt die je makkelijk optilt en meeneemt.
• Je een klein budget hebt en op de tweedehandsmarkt voordelig wilt slagen.
• Je weinig uren maakt en een direct, pittig gaskarakter waardeert bij licht en sportief gebruik.
• Je zelf sleutelt en de mechanische eenvoud van een tweetakt prettig vindt.

Kies eerder een viertakt als...

• Je veel of lang vaart en zuinigheid en lage brandstofkosten zwaar meewegen.
• Je waarde hecht aan een stille, trillingsarme en comfortabele motor, bijvoorbeeld bij langzaam varen of trollen.
• Je een schone motor wilt en zeker wilt zijn van toekomstige regelgeving en onderdelenvoorziening.
• Je nieuw koopt, want het nieuwe aanbod is toch vrijwel volledig viertakt.
• Je gemak zoekt en geen zin hebt in mengen: tanken en af en toe olie verversen volstaat.

Twijfel je nog, dan is er voor licht en rustig gebruik ook een derde weg: een elektrische buitenboordmotor is stil, schoon en onderhoudsarm, al is die vooral geschikt voor lagere vermogens en kortere afstanden. Weet je niet zeker welk vermogen en type bij jouw boot passen, leg je situatie dan voor aan een BootVakman bij jou in de buurt; die kijkt met je mee naar gewicht, gebruik en budget.