Accu's aan boord: loodzuur, AGM of lithium kiezen

Startaccu, verbruiksaccu en semitractie: twee verschillende taken

Voordat je nadenkt over loodzuur, AGM of lithium, moet je eerst weten waarvoor de accu dient. Aan boord zijn er grofweg twee heel verschillende taken, en een accu is telkens voor een van de twee ontworpen. Een startaccu levert kortstondig een enorme stroomstoot om de motor aan te slingeren en wordt daarna direct door de dynamo weer bijgeladen; hij staat dus vrijwel altijd vol. Een verbruiksaccu, ook wel huishoud- of serviceaccu, levert juist een bescheiden stroom over lange tijd aan je verlichting, koelkast, marifoon en pomp, en wordt daarbij keer op keer een flink stuk ontladen en weer opgeladen.

Dat verschil zit letterlijk in de bouw. Een startaccu heeft veel dunne platen met een groot oppervlak, ideaal om even heel veel stroom te leveren, maar niet gemaakt om diep leeg te gaan. Een verbruiksaccu heeft juist dikkere, stevigere platen die herhaald ontladen kunnen verdragen. Gebruik je een startaccu structureel als verbruiksaccu, dan raakt hij snel versleten. Gebruik je een echte tractie- of verbruiksaccu alleen om te starten, dan werkt dat wel, maar betaal je voor eigenschappen die je niet benut.

Semitractie: de praktische middenweg

Veel booteigenaren komen de term semitractie tegen. Dat is een verbruiksaccu die tegen herhaald, matig diep ontladen kan, maar niet zo extreem is als een zware tractieaccu uit bijvoorbeeld een heftruck. Voor de doorsnee kajuitboot met wat verlichting, een koelbox en navigatie is een semitractie-accu vaak precies goed: hij verdraagt het dagelijkse ontladen en bijladen zonder dat je meteen naar het zwaarste en duurste segment hoeft.

Waarom je start en verbruik scheidt

De belangrijkste installatiekeuze is niet het accutype, maar of je een aparte accu voor starten en een aparte accu voor verbruik neemt. Gebruik je een enkele accu voor allebei, dan loop je een reeel risico: een avond ankeren met de koelkast en de lampen aan kan de accu zo ver leegtrekken dat de motor de volgende ochtend niet meer start. Bovendien slijt een startaccu snel als je hem als verbruiksaccu behandelt. Door de functies te scheiden houd je je startbank altijd vol en gebruik je je verbruiksbank waarvoor die bedoeld is.

• Een scheidingsrelais (VSR of laadstroomverdeler) laadt beide accu's vanaf de dynamo, maar houdt ze gescheiden zodra je verbruikt, zodat de startaccu vol blijft.
• Een DC-DC-lader (ook wel B2B) laadt de verbruiksaccu gecontroleerd bij vanaf de dynamo en is vaak nodig zodra de verbruiksbank een ander type of lithium is.
• Een hoofdschakelaar met standen (1, 2 of beide) laat je handmatig kiezen welke accu je gebruikt en is een eenvoudige, betrouwbare basis.
• Een acculader op walstroom met meerdere uitgangen houdt beide banken op peil als de boot aan de kant ligt.

Loodzuur, AGM of lithium: de drie families vergeleken

Als je eenmaal weet welke functie de accu heeft, komt de keuze van de techniek. Grofweg zijn er drie families: klassieke loodzuur (nat of onderhoudsvrij), AGM (een gesloten loodvariant) en lithium (in de bootwereld vrijwel altijd het type LiFePO4). Ze doen in de kern hetzelfde, maar verschillen sterk in prijs, gewicht, hoeveel van de capaciteit je echt kunt gebruiken, levensduur, onderhoud en laadgedrag.

Natte en onderhoudsvrije loodzuur

De loodaccu is de goedkoopste en meest vertrouwde. Bij een natte (open) loodaccu kun je de vloeistof controleren en gedistilleerd water bijvullen; bij een onderhoudsvrije, gesloten variant hoeft dat niet en kun je er niet bij. Beide zijn zwaar en je kunt doorgaans maar ongeveer de helft van de capaciteit gebruiken zonder de levensduur flink te bekorten. Blijft een loodaccu lang halfleeg staan, dan treedt sulfatering op en verliest hij capaciteit. Tijdens het laden komt er waterstofgas vrij, dus een natte accu moet rechtop staan en heeft ventilatie nodig.

AGM (en gel)

AGM staat voor Absorbed Glass Mat: het zuur zit opgezogen in glasvezelmatten, waardoor de accu gesloten, morsvrij en beter bestand tegen trillingen is. Daardoor mag je hem in meer standen monteren en is hij onderhoudsvrij. AGM neemt lading sneller op dan een natte accu en verdraagt vaak iets diepere ontlading, maar is duurder. Gel-accu's zijn een verwant gesloten type met vergelijkbare voordelen. AGM is een populaire tussenstap: duidelijk beter dan nat, zonder de prijs en de laadeisen van lithium.

Lithium (LiFePO4)

Lithium is de nieuwste en duurste optie, maar biedt op papier de meeste voordelen. Een LiFePO4-accu is fors lichter dan lood, je kunt vaak 80 tot 100 procent van de capaciteit echt gebruiken, hij gaat doorgaans veel meer laadcycli mee en neemt lading snel op. De spanning blijft bovendien stabiel tot de accu bijna leeg is, zodat je apparaten tot het eind toe goed werken. Daar staat tegenover dat de aanschaf duur is, dat er een BMS (batterijmanagementsysteem) in zit dat de cellen bewaakt, en dat je een geschikte lader en laadregeling nodig hebt. Ook is LiFePO4 gevoelig voor laden bij vorst.

Kijk niet naar de Ah op het etiket, maar naar de capaciteit die je echt kunt gebruiken. Een lithiumaccu van 100 Ah levert in de praktijk vaak meer bruikbare stroom dan een loodaccu van 100 Ah.

De cijfers in de tabel zijn indicatief en lopen per merk, capaciteit en kwaliteit uiteen; lithiumprijzen zijn de afgelopen jaren bovendien gedaald. De eerlijke afweging is deze: lithium is duur in aanschaf, maar door de veel grotere bruikbare capaciteit en de langere levensduur kan de prijs per werkelijk bruikbare stroom over de jaren juist gunstig uitpakken. Voor licht gebruik blijft lood of AGM vaak de nuchtere keuze; wie veel stroom vraagt, weinig gewicht wil en lang van de wal is, komt sneller bij lithium uit.

Hoeveel capaciteit (Ah) heb je nodig?

Capaciteit staat op de accu in ampere-uur (Ah). Een accu van 100 Ah zou in theorie 100 uur lang 1 ampere kunnen leveren, of 10 uur lang 10 ampere. In de praktijk gebruik je maar een deel van die capaciteit, en juist daarin verschillen de types: bij lood houd je marge tot ongeveer de helft, bij lithium kun je veel dieper. Je kiest dus niet zomaar op het getal op het etiket, maar rekent terug vanaf je eigen verbruik.

1. 1

   Zet je verbruikers op een rij

   Noteer elke 12V-verbruiker en zijn stroomverbruik in ampere. Dat staat vaak op het apparaat of in de handleiding, of je rekent het uit door het vermogen in watt te delen door de spanning (12 volt).

2. 2

   Schat de gebruiksduur per dag

   Vermenigvuldig de stroom met het aantal uren dat een apparaat per etmaal aanstaat. Voor apparaten die niet continu draaien, zoals een koelbox of de waterpomp, reken je met de werkelijke inschakelduur, niet met het maximum.

3. 3

   Tel op tot je dagverbruik

   Tel alle deelposten bij elkaar op tot een totaal in ampere-uur per etmaal. Dat is de stroom die je verbruiksbank per dag moet kunnen leveren.

4. 4

   Reken met de bruikbare capaciteit

   Bij lood deel je door ongeveer de helft (ofwel keer twee) omdat je niet dieper wilt ontladen; bij lithium kun je met een veel kleinere marge rekenen. Zo kom je van je dagverbruik op de nominale capaciteit die je nodig hebt.

5. 5

   Tel reserve en autonomie op

   Wil je meerdere dagen zonder walstroom kunnen, of hou je rekening met kou en veroudering, tel dat er dan bij op en rond ruim naar boven af. Een accu die je nooit tot het randje leegtrekt, gaat langer mee.

De waarden hierboven zijn indicatief; controleer altijd je eigen apparaten. Een voorbeeld maakt het concreet. Stel dat je LED-verlichting, een marifoon, een kaartplotter en af en toe de waterpomp gebruikt, en dat je koelbox een deel van de dag draait. Dan kom je voor een dag met overnachting al snel op zo'n 20 tot 40 Ah aan werkelijk verbruik. Wil je dat met een loodaccu leveren zonder hem dieper dan de helft te ontladen, dan heb je daar al gauw een verbruiksaccu van 60 tot 100 Ah voor nodig. Met lithium, waar je een veel groter deel van de capaciteit echt kunt gebruiken, volstaat een kleinere accu voor hetzelfde. Wil je meerdere dagen zonder walstroom kunnen, dan schaal je dat naar boven bij.

Laden en laadprofiel: elk type vraagt iets anders

Een accu is maar zo goed als de manier waarop je hem laadt. Elk type wil zijn eigen laadspanningen en laadverloop, en een lader die daar niet op is ingesteld, laadt de accu te vol, te leeg of simpelweg verkeerd. Een moderne meertrapslader laadt in fases: eerst met volle stroom (bulk), dan op constante spanning tot vol (absorptie) en daarna op een lagere onderhoudsspanning (float). De juiste spanningen verschillen per type, en veel laders hebben daarom een keuzeschakelaar of instelling voor nat, AGM, gel of lithium.

Loodzuur en AGM zijn hierin vergevingsgezind en werken met de meeste bestaande laders, mits je de juiste stand kiest. Lood houdt bovendien van een langzame, volledige lading en gaat langer mee als hij regelmatig helemaal vol komt. AGM neemt stroom wat sneller op. Lithium is het meest kieskeurig en verdient een aparte behandeling.

Lithium vraagt een geschikte lader en regelaar

Een lithiumaccu neemt lading zeer snel op en wil geen langdurige float zoals lood. Belangrijker nog: oudere laders met een desulfatie- of egalisatiestand geven spanningspieken die bedoeld zijn voor lood, maar een lithiumaccu kunnen beschadigen. Laad lithium daarom met een lader die een echt lithium- of LiFePO4-profiel heeft. Let ook op de dynamo: omdat lithium zoveel stroom kan opnemen, kan de dynamo overbelast raken als je hem er rechtstreeks op laat laden. Een DC-DC-lader (B2B) begrenst die stroom en beschermt de dynamo. Laad je met zonnepanelen, gebruik dan een MPPT-regelaar die je op het lithiumprofiel kunt zetten.

• Walstroom: een meertrapslader met de juiste stand (nat, AGM, gel of lithium) houdt de bank netjes op peil aan de kant.
• Dynamo: prima voor lood en AGM; bij lithium bijna altijd via een DC-DC-lader om de dynamo te beschermen en gecontroleerd te laden.
• Zon: een MPPT-zonneregelaar die je op het juiste accutype instelt, is ideaal om onderweg bij te laden.
• Meng geen accutypes binnen een bank en let op bij het combineren van lood en lithium op dezelfde laadbron; laat dat zo nodig uitzoeken.

Veiligheid en winterberging

Een accu bevat veel energie in een klein pakket, en dat vraagt respect. De twee grootste risico's zijn kortsluiting en, bij loodaccu's, het waterstofgas dat bij het laden vrijkomt. Met een paar simpele gewoonten werk je veilig.

Winterberging

De winter is hard voor accu's, vooral voor lood. Berg een loodaccu altijd volledig geladen op en houd hem gedurende de winter op peil met een onderhouds- of druppellader, of laad hem af en toe bij. Een lege loodaccu kan namelijk bevriezen en sulfateert, en verliest zo capaciteit of gaat kapot. Koppel verbruikers los zodat er geen sluipverbruik is, en zet de accu droog weg. Vol en droog is de kern.

Lithium vraagt een andere aanpak. Laad LiFePO4 nooit op bij vorst en berg hem bij voorkeur niet volledig vol maar rond de helft tot twee derde geladen op; dat is doorgaans beter voor de levensduur. Het BMS kan bij lange opslag in een spaarstand gaan, dus koppel de accu los en berg hem koel maar vorstvrij op. Raadpleeg bij twijfel altijd het advies van de fabrikant, want dat verschilt per merk. Voor de winterklaar-checklist van de hele boot verwijzen we naar onze aparte pagina.

Keuzehulp per gebruik

Er is geen accu die voor iedereen de beste is; de juiste keuze hangt af van je boot, je verbruik en je budget. Als leidraad per gebruik:

• Open boot of dagje varen met weinig verbruik: een goede startaccu volstaat vaak, eventueel aangevuld met een kleine semitractie-accu. Loodzuur of AGM is hier prima en het voordeligst.
• Kajuitboot met verlichting, koelbox en af en toe overnachten: een verbruiksaccu (semitractie of AGM), gescheiden van de startaccu. AGM als je onderhoudsvrij en wat meer reserve wilt.
• Veel stroom, lang van de wal en gewicht telt (veel elektronica, ankeren, zeilboot): lithium loont, mits het budget het toelaat en je een geschikte lader en laadregeling installeert.
• Klein budget of eenvoudig gebruik: een onderhoudsvrije loodaccu is de nuchtere, betrouwbare keuze.
• Trailerboot die vaak droog staat: een startaccu is meestal genoeg; hang er in de winter een onderhoudslader aan.

Wat je ook kiest, drie dingen blijven overeind: scheid de start- en verbruiksfunctie, kies een lader die bij het accutype past, en dimensioneer de capaciteit op je werkelijke verbruik met wat reserve. Twijfel je over de installatie, over een overstap naar lithium of over de laadregeling, laat dat dan uitzoeken door een vakman. Een goed gekozen en goed geladen accu is jarenlang zorgeloos varen; een verkeerde keuze merk je juist op het slechtste moment.