Scheepsdiesel onderhouden: het basisonderhoud van A tot Z

Waarom een dieselmotor zo betrouwbaar is

Een dieselmotor is van nature robuust. Hij heeft geen bougies, geen ontsteking en geen kwetsbare hoogspanning nodig: de brandstof ontbrandt door de hitte van de samengeperste lucht. Dat maakt de motor simpel en trouw, en een goed onderhouden scheepsdiesel draait probleemloos vele duizenden draaiuren. Juist door die betrouwbaarheid vind je ze in bijna elk motorjacht en in de meeste zeilboten met hulpmotor.

De keerzijde is dat een dieselmotor weinig vergevingsgezind is voor vervuiling en verwaarlozing. Wie de storingen op een rij zet, ziet steeds hetzelfde patroon: de motor zelf gaat zelden stuk, maar de randzaken eromheen wel. Verreweg de meeste problemen zijn terug te voeren op drie dingen.

• Brandstof: water, vuil of bacteriegroei in de tank die de filters dichtzet en de motor laat haperen of afslaan.
• Koeling: een versleten impeller, een verstopte warmtewisselaar of een dichtgeslibde koelwaterinlaat waardoor de motor te warm wordt.
• Elektra: een lege of versleten accu, of slechte contacten, waardoor de motor niet meer start of niet meer bijlaadt.

Het goede nieuws: die drie kun je met eenvoudig, regelmatig onderhoud grotendeels voor zijn. Je hoeft er geen monteur voor te zijn. Een deel doe je zelf op een rustige middag, voor het zwaardere of technische werk schakel je een vakman in. Wat het onderhoud ongeveer kost, vind je terug bij onze kosteninformatie.

Motorolie en oliefilter verversen

Schone olie is de levensverzekering van je motor. Ze smeert de bewegende delen, voert warmte af en houdt roet en verbrandingsresten in zwevende vorm zodat ze niet neerslaan. Olie veroudert echter: ze raakt vervuild, verdunt en verliest langzaam haar smerende eigenschappen. Verse olie op tijd is daarom misschien wel het belangrijkste dat je zelf voor je motor kunt doen.

Wanneer je precies moet verversen, hangt af van je motor en je vaargedrag. Veel handboeken noemen een richtlijn in de orde van grootte van rond de honderd tot tweehonderd draaiuren, of minstens eens per jaar, wat het eerst komt. Zie dat als algemene indicatie en niet als vaste wet: het handboek van jouw motor geeft het juiste interval. Vaar je weinig uren maar wel elk jaar, dan is de kalender leidend, want ook stilstaande olie neemt vocht en zuren op.

Naast het interval kun je ook op het oog en op gevoel beoordelen hoe de olie ervoor staat. Trek de peilstok eruit en kijk: verse dieselolie is honingkleurig, gebruikte olie wordt al snel donker en dat mag ook. Alarm sla je bij een melkachtige, lichte kleur (dat wijst op water in de olie), bij een sterke brandlucht of bij een oliepeil dat oploopt in plaats van daalt. Controleer het oliepeil sowieso voor elke langere vaart, met een koude motor en de boot vlak.

1. Laat de motor kort op temperatuur komen zodat de olie dunner wordt en beter wegloopt, en zet hem daarna uit. Laat hem afkoelen tot je alles veilig kunt aanraken; warme olie loopt goed, maar hete olie verbrandt.
2. Pomp de oude olie weg via de peilstokbuis met een olie-afzuigpomp, of tap af via de aftapplug als je daarbij kunt. Vang alles op in een dichte jerrycan.
3. Vervang het oliefilter. Smeer de nieuwe rubberen ring licht in met verse olie en draai het filter handvast aan, niet met geweld.
4. Vul verse olie bij van de soort en viscositeit die het handboek voorschrijft. Vul in etappes en controleer tussendoor de peilstok, zodat je niet te veel giet.
5. Start de motor, laat hem kort draaien en controleer op lekkage rond het filter. Zet af, wacht even en peil nog een keer.
6. Lever de oude olie en het oude filter in bij een milieustraat of een jachthaven met inzamelpunt. Olie hoort nooit in het water of de bilge.

Het brandstofsysteem: filters, water en dieselpest

Diesel is de meest voorkomende oorzaak van storingen onderweg, en bijna altijd door vervuiling. In de tank verzamelt zich water (uit condens en soms uit slechte diesel) en fijn vuil, en dat wil je koste wat het kost buiten de gevoelige inspuiting houden. Daarvoor staan er twee filters in de lijn.

Voorfilter met waterafscheider

Het voorfilter, vaak een pot met een doorzichtige kom eronder, is de eerste verdedigingslinie. Het vangt het grovere vuil en, belangrijker nog, scheidt water af: water is zwaarder dan diesel en zakt naar de bodem van de kom. Controleer die kom regelmatig. Zie je een laagje water of viezigheid onderin, tap dat dan af via het kraantje onderaan tot er schone diesel komt. Op ruw water en na het tanken loont een extra blik.

Fijnfilter

Het fijnfilter, meestal op of vlak bij de motor, haalt de laatste kleine deeltjes eruit voordat de diesel bij de brandstofpomp en de verstuivers komt. Dit filter vervang je periodiek volgens het handboek. Een dichtgeslibd fijnfilter is een klassieker: de motor loopt prima stationair, maar zodra je vermogen vraagt zakt hij in of slaat hij af, omdat er te weinig brandstof doorheen komt.

Dieselpest: bacteriegroei in de tank

Dieselpest is de bijnaam voor de bacterie- en schimmelgroei die ontstaat op het grensvlak van water en diesel in de tank. Het resultaat is een bruine, slijmerige drab die de filters razendsnel dichtzet en de tank van binnen kan aantasten. Moderne diesel met biocomponent is hier gevoeliger voor, en een boottank die lang stilstaat is een ideale broedplaats.

Voorkomen is veel makkelijker dan bestrijden. Een paar gewoontes helpen enorm:

• Houd de tank zo vol mogelijk, zeker in de winter. Minder lege ruimte betekent minder condens en dus minder water waarop de bacteriegroei leeft.
• Tap regelmatig het water uit de waterafscheider af; zonder water geen dieselpest.
• Tank schone diesel bij een vlotte doorstroom en vermijd twijfelachtige bronnen.
• Overweeg bij langdurige stalling een geschikt brandstofadditief of biocide; laat het middel en de dosering over aan wat de fabrikant en het handboek aanraden.
• Zit er al dieselpest in, dan is de tank reinigen en de diesel filteren of vervangen vaak de enige echte oplossing, en dat is werk voor een vakman.

Het brandstofsysteem ontluchten na een filterwissel

Zodra je een brandstoffilter hebt vervangen of de tank leeg hebt laten lopen, zit er lucht in de leiding. En lucht is de vijand van een dieselmotor: een dieselpomp kan geen lucht samenpersen, dus zolang er een luchtbel in het systeem zit, start de motor niet of slaat hij meteen weer af. Slecht starten na onderhoud aan de brandstof is dan ook bijna altijd een kwestie van ontluchten. Sommige moderne motoren ontluchten zichzelf, maar bij veel motoren doe je het met de hand.

1. 1

   Werk aan een koude motor en zet de toevoer open

   Werk aan een koude, uitgeschakelde motor. Controleer of de brandstofkraan openstaat en zet zo nodig het contact aan als jouw motor een elektrische opvoerpomp heeft.

2. 2

   Zoek de ontluchtingspunten op

   Raadpleeg het handboek voor de juiste ontluchtingsnippels en de volgorde. Meestal begin je bij het brandstoffilter en werk je richting de inspuitpomp, van laag naar hoog in het systeem.

3. 3

   Draai de eerste ontluchtingsschroef los

   Draai de ontluchtingsschroef of wartel op het filter een slag los. Leg er een doek onder om de diesel op te vangen.

4. 4

   Pomp tot er belvrije diesel komt

   Bedien de handopvoerpomp (het pompknopje op het filter of de opvoerpomp) tot er diesel zonder luchtbellen uit de ontluchting komt. Draai de schroef dan weer dicht terwijl je doorpompt.

5. 5

   Herhaal naar de volgende nippel

   Werk zo de volgende ontluchtingspunten af tot aan de inspuitpomp, telkens tot er belvrije diesel komt. Houd de volgorde uit het handboek aan.

6. 6

   Start en laat rustig lopen

   Start de motor. Loopt hij eerst onregelmatig, laat hem dan even rustig draaien; kleine restlucht werkt zich er meestal vanzelf uit. Controleer intussen op lekkage bij elke nippel die je hebt opengedraaid.

7. 7

   Ruim op en controleer na

   Veeg gemorste diesel weg, controleer of alle schroeven en wartels weer dicht zitten en of de bilge droog en schoon is.

De koeling: direct, indirect en de koelwaterstroom

Na de brandstof is de koeling de grootste bron van storingen. Een scheepsdiesel wordt gekoeld met buitenwater, en dat systeem bestaat in twee smaken.

Directe en indirecte koeling

Bij directe koeling stroomt het buitenwater rechtstreeks door de kanalen in het motorblok. Simpel, maar op zout of brak water tast het zout die kanalen van binnenuit aan. Bij indirecte, gescheiden koeling draait er een intern circuit met koelvloeistof (antivries en water) door de motor, precies zoals bij een auto, en dat interne circuit wordt op zijn beurt gekoeld door het buitenwater via een warmtewisselaar. Indirecte koeling is vriendelijker voor de motor en veruit het meest gebruikt bij moderne scheepsdiesels.

De impeller van de koelwaterpomp

De koelwaterpomp die het buitenwater aanzuigt, heeft een rubberen waaiertje: de impeller. Dat is een slijtdeel. De rubberen vinnen verharden en kunnen afbreken, en dan valt de koelwaterstroom weg. Controleer de impeller periodiek en vervang hem op tijd volgens het handboek, en altijd meteen als de koelwaterstroom minder wordt. Draait de pomp ooit droog, ook maar even, dan is de impeller vrijwel zeker beschadigd.

Warmtewisselaar en anodes

In een indirect systeem zit een warmtewisselaar met dunne pijpjes waar het buitenwater doorheen loopt. Die pijpjes kunnen verstoppen met zout, kalk, zand of stukjes rubber van een oude impeller. In veel warmtewisselaars en in het koelcircuit zit ook een opofferingsanode die de corrosie opvangt; controleer en vervang die net als de andere anodes op de boot. Raakt de anode op, dan begint het zeewater aan de dure delen te vreten.

Let op de koelwaterstroom

Je belangrijkste waarschuwingslampje is gratis: het plasje water dat met de uitlaat mee naar buiten komt. Bij een natte uitlaat wordt het koelwater namelijk in de uitlaat gespoten en samen met de uitlaatgassen overboord geblazen. Kijk daarom bij elke start of er een gezonde straal water uit de uitlaat komt. Wordt die straal minder, onregelmatig of stopt hij helemaal, zet de motor dan af en zoek de oorzaak: mogelijk een verstopte inlaat, een dichte zeef, een versleten impeller of een verstopte warmtewisselaar. Een motor die te warm wordt, kan in korte tijd ernstige schade oplopen.

Het plasje water bij de uitlaat is het goedkoopste waarschuwingslampje aan boord: kijk er bij elke start naar.

De V-snaar of multiriem controleren

De V-snaar (of de bredere multiriem, ook wel poly-V) drijft bij de meeste scheepsdiesels de dynamo aan en vaak ook de koelwaterpomp. Breekt die riem, dan laadt de accu niet meer bij en valt mogelijk ook de koeling weg: twee problemen tegelijk. Gelukkig is de riem eenvoudig zelf te controleren.

Doe dit altijd met een koude, uitgeschakelde motor. Loop de riem na op drie punten.

• Spanning: een gezonde riem geeft een beetje mee als je er halverwege de langste vrije lengte op drukt, maar mag niet slap doorhangen. De fabrikant geeft de juiste spanning. Te los laat de riem slippen (piepgeluid, warme dynamo, zwart poeder), te strak belast de lagers.
• Slijtage: kijk naar rafels, scheurtjes, een glimmende of verglaasde flank en zwart rubberpoeder rond de poelies. Zie je dat, vervang de riem dan.
• Uitlijning: de poelies horen netjes in lijn te lopen. Een scheve riem slijt snel en loopt er soms zelfs af.

Vervang de riem op tijd volgens het handboek en houd altijd een reserveriem van de juiste maat aan boord, plus het gereedschap om hem te wisselen. Een gebroken riem ver van de haven is precies zo vervelend als het klinkt. Span een nieuwe riem volgens de methode van de fabrikant; naspannen na de eerste vaaruren is bij een nieuwe riem vaak nodig.

Accu, natte uitlaat en waterslot

Accu en laden

De derde grote boosdoener is de elektra, en dan vooral de accu. Houd de accupolen schoon en goed vastgedraaid en vet ze licht in tegen corrosie. Controleer of de dynamo de accu tijdens het varen netjes bijlaadt. Veel boten hebben een aparte startaccu en een of meer verbruiksaccu's; houd die gescheiden zodat je nooit met een lege startaccu komt te zitten. Ga je aan de elektra of vlak bij de dynamo werken, ontkoppel dan eerst de accu en begin bij de minpool, zodat je geen kortsluiting of vonk maakt. Welk accutype, loodzuur, AGM of lithium, het beste bij jouw gebruik past, is een verhaal apart.

De natte uitlaat en het waterslot

De meeste scheepsdiesels hebben een natte uitlaat: het koelwater wordt in de uitlaatslang gespoten en koelt zo de hete uitlaatgassen en de slang zelf. Daarom is die slang van rubber en wordt hij niet gloeiend heet zoals bij een auto. In de lijn zit een waterslot (een watergevulde pot, ook wel anti-terugslagpot): dat voorkomt dat buitenwater via de uitlaat terugloopt de motor in, wat catastrofaal zou zijn. Loop de uitlaatslangen, de slangklemmen en het waterslot af en toe na op lekkage, verharding en scheurtjes.

Bij een natte uitlaat zijn koeling en uitlaat onlosmakelijk verbonden. Valt de koelwaterstroom weg, dan komt er niet alleen te weinig koeling, maar wordt ook de rubberen uitlaatslang niet meer gekoeld en kan die in korte tijd verbranden. Nog een reden om altijd op het plasje bij de uitlaat te letten.

Onderhoudsoverzicht en winterklaar

Onderhoud hoeft niet ingewikkeld te zijn als je het verdeelt over vaste momenten: een korte check voor elke vaart en een grondige beurt een of twee keer per jaar. Onderstaand overzicht is een praktische richtlijn; de exacte intervallen haal je uit het handboek van jouw motor.

Winterklaar maken

Aan het eind van het seizoen krijgt de scheepsdiesel zijn belangrijkste beurt van het jaar. In het kort komt het hierop neer: ververs de olie en het oliefilter, zodat er geen vervuilde, zure olie de hele winter in de motor blijft staan, vul de tank af en behandel de diesel zo nodig tegen dieselpest, en bescherm het koelsysteem tegen vorst met antivries van de juiste concentratie. Denk ook aan de accu, die je het beste vol en zo mogelijk aan een druppellader bewaart. De volledige aanpak, met alle aandachtspunten, staat in onze winterklaar-checklist.